Çocuk sağlığı, ebeveynlerin üzerinde en çok titizlendiği konuların başında gelir. Özellikle sindirim sistemi ile ilgili problemler, hem çocuğun yaşam kalitesini düşürür hem de aileler için stresli bir sürecin başlamasına neden olabilir. Bu problemler arasında en sık karşılaşılan durum ise şüphesiz çocuklarda kabızlık durumudur. Genellikle geçici bir sorun olarak görülse de, doğru yönetilmediğinde kronikleşebilen ve çocuğun hem fiziksel hem de psikolojik sağlığını etkileyebilen bir rahatsızlıktır.
Tıbbi adıyla konstipasyon, bağırsak hareketlerinin yavaşlaması ve dışkının sertleşerek zor ve ağrılı bir şekilde çıkarılması durumudur. Ancak çocuklarda kabızlık tanısı koymak için sadece tuvalete çıkma sıklığına bakmak yeterli değildir. Her çocuğun bağırsak düzeni farklıdır. Bazı çocuklar günde iki kez tuvalete çıkarken, bazıları iki günde bir çıkabilir.
Genel olarak, bir çocuk haftada üç kereden az kaka yapıyorsa, kaka yaparken ağrı çekiyorsa, dışkısı keçi pisliği gibi sert ve parça parçaysa çocuklarda kabızlık sorunundan şüphelenmek gerekir. Bu durum sadece fiziksel bir zorluk değil, aynı zamanda çocuğun tuvaletten korkmasına neden olan bir döngünün de başlangıcı olabilir.
Çocuklarda kabızlık vakalarının çok büyük bir kısmı "fonksiyonel" olarak adlandırılır. Yani altta yatan ciddi bir organik hastalık (bağırsak tıkanıklığı, tiroid sorunları vb.) yoktur; sorun genellikle yaşam tarzı, beslenme ve davranışsal faktörlerden kaynaklanır.
Günümüzde paketli gıdaların artması ve taze sebze-meyve tüketiminin azalması çocuklarda kabızlık sorununun en temel nedenidir. Lif (posa) bakımından fakir beslenmek, dışkının sertleşmesine yol açar. Ayrıca yetersiz su tüketimi, bağırsakların kurumasına ve hareketliliğinin azalmasına neden olur. İnek sütü tüketiminin aşırı olması da bazı çocuklarda kabızlığı tetikleyen önemli bir faktördür.
Oyun çağındaki çocuklar için oyun, dünyadaki en önemli şeydir. Tuvalet ihtiyaçları geldiğinde oyunu bırakmak istemezler ve kakalarını tutarlar. Kaka içeride bekledikçe kalın bağırsak tarafından suyu emilir, sertleşir ve daha büyük bir kütle haline gelir. Bu durum, bir sonraki tuvalet deneyiminin ağrılı olmasına yol açar. Ağrıdan korkan çocuk kakasını daha çok tutar ve bu da çocuklarda kabızlık döngüsünü kronikleştirir.
Tuvalet eğitimi, çocuğun hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biridir. Eğer bu süreçte ebeveynler baskıcı, aceleci veya cezalandırıcı bir tutum sergilerse, çocuk tepki olarak kakasını tutabilir. Psikolojik kökenli bu tutma davranışı, çocuklarda kabızlık probleminin en zor çözülen nedenlerinden biri haline gelebilir.
Tıpkı yetişkinlerde olduğu gibi, çocuklarda da fiziksel aktivite bağırsak hareketlerini artırır. Tablet ve televizyon karşısında uzun süre hareketsiz kalan çocuklarda bağırsak tembelliği görülebilir. Düzenli egzersiz ve oyun, çocuklarda kabızlık riskini azaltan en doğal yöntemdir.
Kabızlık durumunda genellikle pelvik taban kasları dissinerjiktir. Pelvik taban kakayı itmesi gerektiğinde itmek yerine kasılır. Bu da kakayı boşaltmayı engeller. Bağırsağın son bölümü olan rektumda kaka birikir ve sertleşir. Bu durum kabızlığa ve zor dışkılamaya neden olur.
Ebeveynlerin çocuklarda kabızlık sorunuyla karşı karşıya olup olmadıklarını anlamaları için bazı işaretleri iyi takip etmeleri gerekir. Sadece tuvalete çıkamama durumu tek gösterge değildir.
Bu belirtilerden birkaçı bir arada görülüyorsa, vakit kaybetmeden önlem almak ve süreci yönetmek gerekir.
Çocuklarda kabızlık tedavisinin ilk ve en önemli basamağı beslenme düzeninin değiştirilmesidir. İlaç tedavileri doktor kontrolünde kullanılabilir ancak beslenme alışkanlığı değişmeden kalıcı bir çözüm sağlamak neredeyse imkansızdır.
Lif, bağırsak içeriğinin hacmini artırır ve yumuşamasını sağlar. Çocuklarda kabızlık ile mücadelede en iyi dostunuz sebzeler, meyveler ve tam tahıllardır.
Sadece lifli gıda tüketmek yeterli değildir. Eğer çocuk lifli gıdalar yerken yeterince su içmezse, çocuklarda kabızlık daha da kötüleşebilir. Çünkü lif, suyu emerek şişer. Yeterli su yoksa kütle sertleşir. Bu nedenle çocuğunuzun gün içinde kilosuna uygun miktarda su içtiğinden emin olmalısınız.
Bazı yiyecekler çocuklarda kabızlık durumunu tetikleyebilir veya mevcut durumu ağırlaştırabilir. Tedavi sürecinde şu gıdaların tüketimini sınırlamak faydalı olacaktır:
Çocuklarda kabızlık dendiğinde akla genellikle oyun ve okul çağı gelse de, bebekler de bu sorunu yaşayabilir. Ancak bebeklerdeki durum biraz daha farklıdır.
Bebeklerde ve çocuklarda görülen kabızlık durumunda, karın masajı yapmak ve bacaklarını bisiklet çevirir gibi hareket ettirmek bağırsakların çalışmasına yardımcı olabilir.
Yukarıda da değindiğimiz gibi, çocuklarda kabızlık sadece biyolojik bir süreç değildir. Özellikle 2-4 yaş aralığında başlayan inatlaşma dönemi ve tuvalet eğitimi, sürecin kilit noktasıdır.
Çocuk kakasını vücudundan kopan bir parça olarak görebilir ve onu bırakmak istemeyebilir. Ya da daha önce yaşadığı ağrılı bir tecrübe (anal fissür yani makat çatlağı gibi) nedeniyle tuvalete gitmekten korkabilir. Bu noktada ebeveynlerin sabırlı olması hayati önem taşır.
Tuvalet eğitiminde "başarı" veya "başarısızlık" kavramlarını kullanmamak gerekir. Çocuğa baskı yapmak, çocuklarda kabızlık problemini bir güç savaşına dönüştürür ve kazanan genellikle çocuğun inadı olur. Bunun yerine, tuvaleti eğlenceli hale getirmek, ayaklarının altına destek koyarak (çömelme pozisyonu) ıkınmayı kolaylaştırmak ve her başarılı denemeyi (abartmadan) övmek etkili yöntemlerdir.
Evde uygulanan doğal yöntemler ve beslenme düzenlemelerine rağmen çocuklarda kabızlık sorunu 2 haftadan uzun sürüyorsa mutlaka bir çocuk doktoruna başvurulmalıdır. Kronikleşen kabızlık, bağırsağın son kısmının genişlemesine (megakolon) ve his kaybına neden olabilir.
Doktorunuz, öncelikle fiziksel muayene yapacak ve gerekirse bazı testler isteyecektir. Çocuklarda kabızlık tedavisinde genellikle şu yollar izlenir:
Standart çocuklarda kabızlık durumunun dışında, aşağıdaki belirtiler varsa acil tıbbi görüş alınmalıdır:
Bu belirtiler, kabızlığın altında yatan başka bir hastalığın habercisi olabilir.
Toparlamak gerekirse, çocuklarda kabızlık; sabır, düzenli takip ve doğru alışkanlıkların kazandırılmasıyla çözülebilen bir sorundur. Süreç bazen aylar sürebilir ve ebeveynler için yorucu olabilir. Ancak unutulmamalıdır ki, bu sorunu görmezden gelmek çözümü zorlaştırır.
Ebeveyn olarak göreviniz; çocuğunuzu suçlamadan, ona destek olarak, beslenmesini düzenleyerek ve gerektiğinde tıbbi yardım alarak bu süreci yönetmektir. Bol lifli beslenme, bol su, hareketli bir yaşam ve huzurlu bir tuvalet ortamı, çocuklarda kabızlık sorununun en etkili ilacıdır. Çocuğunuzun sindirim sağlığı, genel mutluluğunun ve gelişiminin temel taşlarından biridir; bu nedenle belirtileri erken fark edip önlem almak, onun sağlıklı büyümesi için atacağınız en önemli adımlardan biridir.
Kabızlık sadece kaka yapamama durumu değildir. Kakanın sert olması ya da kakanın tamamının boşaltılamaması da kabızlığın bir göstergesidir. Kabızlıkta rektumda sürekli kaka vardır. Biriken kaka ağırlık yapar, pelvik taban kasları bu yükü taşımak için daha fazla çalışır, yorulur. Sürekli kasılı kalan pelvik taban kasları bir süre sonra gevşeyemez. Gevşeyemeyen pelvik taban kasları da kakanın boşaltılmasını engeller. İçeride kalan kaka sertleşir, sonrasında çıkarmak daha da zorlaşır. Eğer kabızlıktan kurtulmak istiyorsak bu döngüyü kırmamız gerekir.
